“ಮೀಸಲು ಸೀಟು” ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಕೆಲವರಿಗೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ಆಸನವನ್ನು ನೆನಪಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಆ ಸೀಟಿನ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥ, ಅದರ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕನಿಗೆ ಅದು ಕೆಲವು ಹೊತ್ತು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ವಿಶೇಷ ಚೇತನ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಅದೇ ಸೀಟು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ, ಗೌರವದಿಂದ ಮತ್ತು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಾಗಿರಬಹುದು.
ಹಾಗಾದರೆ ಸರ್ಕಾರವೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವರ್ಗದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗಾಗಿ ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿರುವ ಸೀಟುಗಳು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಯಾರಿಗಾಗಿ? ಅವು ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ಮೀಸಲಾಗಿವೆಯೇ? ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ನಾವು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೇ?
ನಾನು ಕೂಡ ಒಬ್ಬ ವಿಶೇಷ ಚೇತನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿ. ಪ್ರತಿದಿನ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರಯಾಣಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಲುಪಬೇಕೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಎಷ್ಟೇ ರಶ್ ಇದ್ದರೂ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯ.
ಬೆಳಗಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ನೂಕುನುಗ್ಗಲು ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಕಷ್ಟಪಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷ ಚೇತನಳಾದ ನನಗೆ ನಿಂತು ಪ್ರಯಾಣಿಸುವುದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಷ್ಟಕರ. ಆದರೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಆದರೆ ನೋವುಂಟುಮಾಡುವುದು ಕೇವಲ ನೂಕುನುಗ್ಗಲು ಅಲ್ಲ.
ವಿಶೇಷ ಚೇತನರಿಗಾಗಿ ಮೀಸಲಿಟ್ಟ ಸೀಟಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಕುಳಿತುಕೊಂಡು, ಆ ಸೀಟಿನ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬರು ಎದುರು ನಿಂತು ಪರದಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಗಮನಿಸದಂತೆ ವರ್ತಿಸುವುದು ನೋವುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರು ಕಿವಿಗೆ ಇಯರ್ಫೋನ್ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮದೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸೀಟಿನ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಾಗಲೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಸಡ್ಡೆಯ ಮಾತುಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತವೆ.
ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡುವುದು ಸಹಜ—ನಾವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಸಮಾಜವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೇ? ಶಿಕ್ಷಣ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ; ಆದರೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ನೋವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದೆ?
ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನಡೆದ ಒಂದು ಘಟನೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸಿತು.
ಒಂದು ದಿನ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಹೊರಡುವಾಗ ತಡವಾದ ಕಾರಣ, ತುಂಬಾ ರಶ್ ಇದ್ದ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್ ಬಸ್ ಹತ್ತಿದೆ. ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳಲೂ ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಳವಿರಲಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಬೇರೆ ದಾರಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಚೇತನರಿಗಾಗಿ ಮೀಸಲಿಟ್ಟ ಸೀಟಿನ ಬಳಿ ಹೋದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಕುಳಿತಿದ್ದರು.
ನನಗೆ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ, “ಸೀಟ್ ಕೊಡಬಹುದೇ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದೆ.
ಅದಕ್ಕೆ ಅವರು, “ಇಲ್ಲ, ಕೊಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇದು ನಾನು ಬುಕ್ ಮಾಡಿರುವ ಸೀಟ್. ನೀವು ಕಂಡಕ್ಟರ್ ಜೊತೆ ಮಾತನಾಡಿ,” ಎಂದರು.
ಆ ರಶ್ನಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಅರ್ಥವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮಾನವೀಯತೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಸೀಟನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟರು.
ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡಿತು:
“ವಿಶೇಷ ಚೇತನರಿಗಾಗಿ ಮೀಸಲಾದ ಸೀಟನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮುಂಗಡವಾಗಿ ಬುಕ್ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದರೆ, ಆ ಸೀಟಿನ ನಿಜವಾದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ವಿಶೇಷ ಚೇತನ ಪ್ರಯಾಣಿಕನ ಹಕ್ಕು ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ?”
ಇದು ಯಾರೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೇಲಿನ ಆರೋಪವಲ್ಲ. ಯಾರನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವೂ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಬೇಕಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ.
ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕನಿಗೆ ಒಂದು ಸೀಟು ಎಂದರೆ ಪ್ರಯಾಣದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶ. ಆದರೆ ವಿಶೇಷ ಚೇತನ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಅದೇ ಸೀಟು ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರಬಹುದು. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಮೀಸಲು ಸೀಟಿನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ನಾವು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮುಂದೆಯೂ ಕೆಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿವೆ.
ಮೀಸಲು ಸೀಟುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಬುಕ್ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶವಿದ್ದರೆ, ಆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕಲ್ಲವೇ? ವಿಶೇಷ ಚೇತನ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ತಮ್ಮ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಮುಂಗಡವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕಿನ ಸೀಟನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸುಲಭ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರಬೇಕಲ್ಲವೇ?
ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ.
ಶಾಲೆ, ಕಾಲೇಜು, ಉದ್ಯೋಗ, ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಅಥವಾ ಇತರ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ಅನೇಕ ವಿಶೇಷ ಚೇತನರು ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು. ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕಿಗಾಗಿ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತಬಹುದು. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು ಮೌನವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು.
“ಶಿಕ್ಷಣ ಎಂಬುದು ಹುಲಿಯ ಹಾಲಿದ್ದಂತೆ; ಅದನ್ನು ಕುಡಿದವನು ಘರ್ಜಿಸಲೇಬೇಕು” ಎಂಬ ಮಾತಿದೆ. ಆದರೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥ ಕೇವಲ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಧೈರ್ಯದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಕ್ಕನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ.
ನಾವು ನಮ್ಮನ್ನು ವಿದ್ಯಾವಂತರು, ಪ್ರಜ್ಞಾವಂತರು ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಪದವಿ ಪಡೆಯುವುದೇ? ನಿಜವಾದ ಶಿಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅವರ ಹಕ್ಕನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಾನವೀಯವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲವೇ?
ವಿಶೇಷ ಚೇತನರಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಸೀಟು ಯಾರ ಮೇಲಿನ ಉಪಕಾರವೂ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಅವರ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸೀಟಿನ ಉದ್ದೇಶವೇ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಗೌರವಯುತ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುವುದಾಗಿರಬೇಕು.
ಸಮಾಜವೂ ತನ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಚೇತನರಿಗಾಗಿ ಮೀಸಲಾದ ಸೀಟನ್ನು ಕಂಡಾಗ, “ನಾನು ಮೊದಲು ಕುಳಿತಿದ್ದೇನೆ” ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವ ಮೊದಲು,
“ಈ ಸೀಟಿನ ಅಗತ್ಯ ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಇದೆಯೇ?”
ಎಂದು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಯೋಚಿಸೋಣ.
ಬಹುಶಃ ನೀವು ಎದ್ದು ಕೊಡುವ ಆ ಒಂದು ಸೀಟು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಅವರ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಅವರ ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನು ಉಳಿಸಬಹುದು.
ಇದು ಯಾರನ್ನೂ ನೋಯಿಸಲು ಅಥವಾ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬರೆಯುತ್ತಿರುವ ಲೇಖನವಲ್ಲ. ಪ್ರತಿದಿನ ಎದುರಾಗುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ನೈಜ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮಾಜದ ಮುಂದೆ ಇಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ.
ನಮ್ಮ ಸಮಾಜ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಗತಿಪರವಾಗಬೇಕಾದರೆ, ವಿಶೇಷ ಚೇತನರಿಗೆ ಕೇವಲ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅವರ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಇತರರಂತೆ ಗೌರವದಿಂದ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬದುಕಲು ಹಾಗೂ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಬೇಕು.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ:
ಮೀಸಲು ಸೀಟು ಯಾರಿಗಾಗಿ?
ಅದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಆಸನವಲ್ಲ.
ಅದು ಒಬ್ಬ ವಿಶೇಷ ಚೇತನ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹಕ್ಕು.
ಅದು ಅವರ ಅಗತ್ಯ.
ಅದು ಅವರ ಸುರಕ್ಷತೆ.
ಅದು ಅವರ ಆತ್ಮಗೌರವದ ಸಂಕೇತ.
ಆ ಸೀಟನ್ನು ಗೌರವಿಸೋಣ.
ಆ ಹಕ್ಕನ್ನು ಗೌರವಿಸೋಣ.
ವಿಶೇಷ ಚೇತನರನ್ನು ಅನುಕಂಪದಿಂದಲ್ಲ—ಗೌರವದಿಂದ ಕಾಣೋಣ.
